Fudbal: osnovna pravila igre, pozicije i razvoj u Srbiji

Fudbal je ekipna igra u kojoj se dve ekipe sa po jedanaest igrača takmiče ko će više puta poslati loptu u protivnički gol. Pravila igre se jedinstveno primenjuju širom sveta i objavljuje ih Međunarodni odbor za fudbalska pravila (IFAB) u dokumentu Pravila igre. U tekstu su objašnjeni osnovni elementi pravila, uloge igrača na terenu i kratak razvoj fudbala u Srbiji.

Pravila igre i ko ih donosi

Pravila igre održava IFAB, telo osnovano 1886. godine, koje se sastaje najmanje jednom godišnje. Fudbalska asocijacija Engleske objavila je prvi obimniji skup pravila 1863. godine, što se smatra početkom savremenog fudbala. Međunarodna fudbalska federacija FIFA, osnovana 1904. u Parizu, svojim članicama dozvoljava primenu isključivo tih pravila. IFAB redovno objavljuje nova izdanja, a izdanje za sezonu 2026/27 stupilo je na snagu 1. jula 2026. Izmene u njemu odnose se, između ostalog, na broj zamena na prijateljskim utakmicama reprezentacija, upotrebu kamera na sudijama kao opcije takmičenja i način nastavka igre ispuštenom loptom, ali ne menjaju osnovnu strukturu dokumenta.

Pravila igre se dele na 17 pravila (u nekim prevodima: zakona). Njihovi naslovi pokrivaju sledeće celine:

1. Teren za igru
2. Lopta
3. Igrači
4. Oprema igrača
5. Sudija
6. Ostali zvaničnici utakmice
7. Trajanje utakmice
8. Početak i nastavak igre
9. Lopta u igri i van igre
10. Određivanje ishoda utakmice
11. Ofsajd
12. Prekršaji i nedolično ponašanje
13. Slobodni udarci
14. Kazneni udarac
15. Ubacivanje lopte iz auta
16. Udarac od gola
17. Udarac iz ugla

Teren, lopta i trajanje

Prema pravilu 1, izdanje 2025/26, dužina terena (aut-linija) iznosi od 90 do 120 m, a širina (gol-linija) od 45 do 90 m. Na međunarodnim utakmicama dužina je od 100 do 110 m, a širina od 64 do 75 m. Gol je širok 7,32 m i visok 2,44 m. Prostor gola (peterac) pruža se 5,5 m od unutrašnje ivice stative, a kazneni prostor (šesnaesterac) 16,5 m, a tačka za kazneni udarac nalazi se 11 m od sredine gola.

Lopta je okrugla, obima od 68 do 70 cm. Utakmica obično traje dva puta po 45 minuta uz odmor do 15 minuta, a sudija dodaje vreme za prekide. Pobednik je ekipa koja postigne više golova. U takmičenjima u kojima je potreban pobednik primenjuju se produžeci i izvođenje kaznenih udaraca, u skladu sa propozicijama takmičenja.

Ofsajd u osnovi

Igrač je u ofsajd poziciji ako se u protivničkoj polovini terena nalazi bliže protivničkoj gol-liniji i od lopte i od pretposlednjeg protivnika. Golman se računa kao protivnik, a poslednji protivnik ne mora biti golman. U obzir se uzimaju glava, trup i stopala, dok se ruke i šake ne računaju. Sama ofsajd pozicija nije prekršaj, već igrač mora biti uključen u aktivnu igru, na primer primanjem lopte, ometanjem protivnika ili sticanjem prednosti. Ofsajd ne postoji direktno posle udarca od gola, udarca iz ugla i ubacivanja lopte iz auta. Kazna je indirektni slobodan udarac za protivničku ekipu.

Prekršaji i kazne

Pravilo 12 uređuje prekršaje i nedolično ponašanje. Za prekršaje sudija dosuđuje direktan ili indirektan slobodan udarac, a kazneni udarac se dosuđuje kada igrač u sopstvenom kaznenom prostoru učini prekršaj za koji se inače dosuđuje direktan slobodan udarac. Nedolično ponašanje kažnjava se opomenom (žuti karton) ili isključenjem (crveni karton).

Pozicije igrača

Golman je jedini igrač koji sme da igra rukama, i to samo u sopstvenom kaznenom prostoru. Ostale pozicije se u opštem smislu dele ovako:

• Odbrana: štoperi (središnji odbrambeni igrači) čuvaju prostor ispred gola, a bekovi igraju na bokovima; ofanzivniji bekovi nazivaju se i vingbekovi.
• Vezni red: defanzivni, centralni, ofanzivni i bočni vezni igrači povezuju odbranu i napad i osvajaju loptu.
• Napad: centarfor (špic), drugi napadač i krilni napadači.

Raspored igrača zapisuje se brojevima, na primer 4-4-2, 4-3-3 ili 4-2-3-1 (odbrana, vezni red, napad). Izbor sistema igre zavisi od trenera, igrača i protivnika; pogledajte i tekst o odlučivanju u sportskoj organizaciji.

Fudbal u Srbiji, kratak pregled

Prema enciklopedijskim izvorima i medijskim izveštajima, prvu fudbalsku loptu u Beograd doneo je 1896. godine student Hugo Buli, koji je studirao u Berlinu. Prva utakmica u Beogradu odigrana je 19. maja 1896, a 12. maja 1896. u okviru društva Soko osnovana je fudbalska sekcija. Prvo srpsko fudbalsko društvo, osnovano 1899, smatra se prvim fudbalskim klubom u Srbiji, a Bačka iz Subotice, osnovana 1901, navodi se kao najstariji klub koji i danas postoji. Jugoslovenski fudbalski savez osnovan je 1919. u Zagrebu, a prvo državno prvenstvo počelo je 1923.

Reprezentacija Jugoslavije debitovala je 1920. na Olimpijskim igrama u Antverpenu, gubitkom od Čehoslovačke rezultatom 0:7. Posle razdvajanja Srbije i Crne Gore, Fudbalski savez Srbije primljen je 26. juna 2006. u FIFA i UEFA kao pravni sledbenik ranijih saveza. Prvu utakmicu kao samostalna reprezentacija Srbija je odigrala 16. avgusta 2006. protiv Češke u Uherskom Hradištu i pobedila 3:1; o tome pišemo u tekstu Prva utakmica i pobeda fudbalske reprezentacije Srbije.

Fudbal je i društveni fenomen koji prevazilazi igru, ali i izvor izazova poput nasilja na tribinama; o tome više u tekstu Nastanak huliganizma u sportu.

Izvori

• The FA / IFAB: Law 1, The Field of Play (Laws of the Game 2025/26)
• IFAB: Laws of the Game 2026/27, izmene i datum stupanja na snagu
• Wikipedia: Laws of the Game (association football)
• Wikipedia: Football in Serbia
• N1: Otkriven spomenik čoveku koji je doneo prvu fudbalsku loptu u Beograd

Tekst pripremila redakcija Savremeni Sport. Provereno 21. oktobra 2026.