Miologija – mišićni sistem čoveka

Miologija je deo anatomije koji proučava mišiće, njihovu građu i funkciju. Mišićni sistem čoveka izvršava svaki pokret, održava držanje tela i učestvuje u radu srca i unutrašnjih organa, pa je poznavanje njegove građe osnov za razumevanje treninga, zamora i povreda.

Vrste mišićnog tkiva

Kod čoveka, kao i kod ostalih kičmenjaka, postoje tri vrste mišićnog tkiva. Razlikuju se po građi, mestu u telu i načinu kontrole.

Skeletnih mišića ima više od 600, a prema različitim izvorima čine otprilike od trećine do dve petine telesne mase zdrave odrasle osobe. Sportska medicina i teorija treninga bave se prvenstveno njima.

Građa skeletnog mišića

Skeletni mišić je hijerarhijski organizovan. Ceo mišić sastoji se od snopića (fascikula), snopić od mišićnih vlakana, a vlakno od miofibrila. Mišićno vlakno je jedna veoma izdužena ćelija sa više jedara, nastala spajanjem prethodničkih ćelija, i može biti dugo nekoliko centimetara.

Miofibrili su građeni od tankih filamenata aktina i debelih filamenata miozina. Oni su raspoređeni u ponavljajuće jedinice koje se zovu sarkomere. Sarkomera je osnovna kontraktilna jedinica mišića, a njihov pravilan raspored daje mišiću izgled poprečnih pruga.

Kako dolazi do skraćenja

Prema teoriji klizajućih filamenata, tanki filamenti klize preko debelih i skraćuju sarkomeru. Impuls iz motornog neurona oslobađa acetilholin na spoju nerva i mišića, što pokreće oslobađanje kalcijuma iz sarkoplazmatskog retikuluma. Kalcijum omogućava vezivanje glava miozina za aktin, a svaki ciklus zahteva energiju iz ATP-a. Kada se kalcijum vrati u retikulum, mišić se opušta.

Motorna jedinica

Jedan motorni neuron zajedno sa svim vlaknima koja inerviše čini motornu jedinicu. Za slabije naprezanje uključuju se manje jedinice, a kako zahtevana sila raste, regrutuju se sve veće. Zahvaljujući tome, nervni sistem odmerava silu bez obzira na to da li se podiže olovka ili težak teg.

Tipovi mišićnih vlakana

Ljudski mišići sadrže mešavinu vlakana različitih osobina. Njihov odnos se razlikuje od mišića do mišića i od osobe do osobe.

• Tip I (spora, oksidativna): otporna na zamor, bogata mitohondrijama, pogodna za dugotrajan rad niskog intenziteta.
• Tip IIa (brza, oksidativno-glikolitička): srednje brza i srednje otporna na zamor.
• Tip IIx (brza, glikolitička): razvija veliku silu brzo, ali se brže zamara.

Na primer, mišić soleus u listu sadrži oko 80% vlakana tipa I, dok je u četvoroglavom mišiću natkolenice taj udeo oko polovine. Zbog razlika u sastavu vlakana, različiti mišići i različiti sportisti pokazuju prednost u izdržljivosti ili u brzini i snazi.

Vrste kontrakcija

Pri radu mišića menjaju se dužina i napetost, a prema tome razlikujemo nekoliko vrsta kontrakcija.

• Izometrijska: napetost raste, ali se dužina mišića i ugao zgloba ne menjaju, na primer pri držanju planka ili zadržavanju položaja.
• Izotonična koncentrična: mišić se skraćuje savlađujući opterećenje, kao kada se podiže teg pregibanjem u laktu.
• Izotonična ekscentrična: mišić se izdužuje dok kontroliše opterećenje, na primer pri spuštanju tega ili silasku niz stepenice.

Ekscentrične kontrakcije mogu da razviju veću silu od koncentričnih, a istovremeno troše manje energije za istu silu. Zato su važne pri usporavanju pokreta, doskocima i promenama pravca. S druge strane, nenavikla ekscentrična opterećenja najčešće izazivaju mišićnu bolnost sa zakašnjenjem, koja dostiže vrhunac 24 do 72 sata posle vežbanja. Nakon prvog takvog opterećenja mišić se prilagođava, pa ista aktivnost kasnije izaziva manje oštećenja.

Srčani i glatki mišić u kratkim crtama

Srčani mišić je takođe poprečnoprugast, ali se kontrahuje nevoljno i ritmično tokom čitavog života, o čemu više govori tekst o sportskom srcu. Glatki mišić nema pruge i nalazi se u zidovima creva, krvnih sudova i disajnih puteva. Njegovom aktivnošću, između ostalog, menja se prečnik krvnih sudova, pa on utiče na raspodelu krvi u toku napora.

Značaj mišićnog sistema za sport

Mišićna snaga, brzina i izdržljivost spadaju u osnovne fizičke sposobnosti čoveka. Na njih utiču veličina mišića i sposobnost nervnog sistema da uključi motorne jedinice.

Mišići imaju i ulogu stabilizatora zglobova. Mišić i tetiva koji prelaze preko zgloba deluju kao dinamički ligament, što je posebno važno u ramenom zglobu. Zato su dobro razvijeni i usklađeno radeći mišići važan deo stabilnosti zgloba. Dobra pokretljivost mišića i tetiva, o kojoj govori i tekst o značaju istezanja, takođe je deo opšte pripreme sportiste.

Kad je reč o mišićnoj bolnosti posle napora, izvori navode da lagana aktivnost koja povećava protok krvi može donekle pomoći, dok istezanje i zagrevanje ne sprečavaju njenu pojavu. Postupno uvođenje intenzivnijeg rada smanjuje njen intenzitet.

Mišićni tonus, odnosno blaga stalna aktivnost malog broja motornih jedinica, održava držanje tela i spremnost za pokret.

Ovaj tekst je edukativnog karaktera i ne zamenjuje savet lekara. Kod upornog bola, otoka ili slabosti mišića preporučuje se pregled kod lekara ili specijaliste sportske medicine.

Izvori

• Skeletal muscle – Wikipedia
• Muscle contraction – Wikipedia
• Nervous system control of muscle tension – OpenStax Anatomy and Physiology 2e
• Delayed onset muscle soreness – Wikipedia

Tekst pripremila redakcija Savremeni Sport. Provereno 21. oktobra 2026.